نمىتواند آنها را مشخص نمايد ، زيرا مىداند وجوب و حرمت در بين روايات محدود به مقطوع الوجوب و مقطوع الحرمه نيست ؛ لازمه اين علم اجمالى اين است كه وى در تمام مشتبهات احتياط كند ؛ يعنى مظنون الوجوب ، مشكوك الوجوب و موهوم الوجوب را انجام دهد و از مظنون الحرمه ، مشكوك الحرمه و موهوم الحرمه اجتناب نمايد . اين همان احتياط تام است ، ولى چون سبب مشقت و عسر شديد است ، قاعده نفى عسر و حرج برآن حاكم است و چنين احتياطى واجب نمىباشد . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 382 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 473 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 576 . همان ، ج 6 ، ص 377 . احتياط جزئى عمل به احتمال راجح ، براى دست‌يابى به واقع احتياط جزئى ، مقابل احتياط تام مىباشد و عبارت است از اهتمام مكلف براى دست‌يابى به واقع ، فقط از طريق عمل به مظنونات و ترك مشكوكات و موهومات ( امتثال احتمالى ) . توضيح : از طرفى چون احتياط در تمام مشتبهات مظنونات ، مشكوكات و موهومات سبب عسر و حرج مىگردد ، واجب نيست ، و از طرف ديگر ، مقتضاى جمع بين قاعده « نفى عسر و حرج » و « احتياط » اين است كه فقط در قسمتى ، به احتياط عمل شود ؛ بنابراين ، مكلف تنها به مظنونات عمل كرده ، و در مشكوكات و موهومات ، به خاطر تعارض آن با قاعده نفى عسر و حرج ، احتياط نمىكند . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 473 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص ( 383 - 382 ) . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 6 ، ص 29 و 377 . احتياط حقيقى ر . ك : احتياط تام احتياط در تعبديات احتياط در امور تعبّدى احتياط در تعبديات ، مقابل احتياط در توصليات مىباشد و آن ، احتياط در امورى است كه قصد قربت در آنها معتبر مىباشد ، مثل شك در وجوب نماز ظهر و نماز جمعه در روز جمعه كه در هر دو قصد قربت لازم است . در چنين موردى وظيفه مكلف احتياط است ؛ يعنى هم بايد نماز ظهر و هم نماز جمعه را بجا آورد . در احتياط در تعبديات سه بحث مطرح است : 1 . امكان احتياط در تعبديات ؛ 2 . حسن احتياط در تعبديات ؛ 3 . ترتب ثواب بر احتياط در تعبديات . درباره امكان احتياط در تعبديات سه اشكال مطرح شده است : أ ) در عبادات ، قصد قربت شرط است و قصد قربت ، فرع بر وجود امر مىباشد و در مقام ، امر مفقود است ؛ ب ) عبادت ، فرع بر اطاعت و اطاعت ، متفرع بر وجود امر است . اين اشكال به همان اشكال اول برمىگردد ، اگرچه گروهى آن را به‌طور مستقل طرح كرده‌اند ؛ ج ) در صحت عبادت ، جزم به مأمور به بودن عمل لازم است و در موارد احتياط ، اين جزم وجود ندارد . به اين اشكالات ، پاسخ‌هايى داده شده كه بهترين آنها اين است : در تحقق قصد قربت ، احتمال و يا اميد به محبوب بودن عمل نزد مولا كافى است و وجود امر لازم نمىباشد . در مورد حسن احتياط در تعبديات ، برخى از اصوليون همچون مرحوم « آخوند خراسانى » در « كفاية » بر اين باورند كه رعايت احتياط در تمام موارد ، حسن و نيكو است ، مگر اينكه باعث اختلال نظام و هرج‌ومرج در زندگى انسان شود ؛ بنابراين ، در همه موارد ، يعنى عبادات و معاملات ، چه قبل از فحص و چه بعد از فحص ، رعايت احتياط خوب است و در عبادات ، رعايت احتياط اگرچه مستلزم تكرار باشد ، حسن است ؛ بر خلاف نظر كسانى كه اعتقاد دارند احتياط در تعبديات ، در مواردى كه مستلزم تكرار عمل باشد ، جايز نيست . توضيح : در عبادات ، گاهى احتياط ، مستلزم تكرار عمل نيست ، مانند دوران امر بين اقل و اكثر ارتباطى ( مثل عدم علم به جزئيت سوره براى نماز ) ؛ در اين صورت ، احتياط در به‌جا آوردن آن جزء است . اما گاهى رعايت احتياط ، مستلزم تكرار عمل است ؛ براى مثال ، مكلف به‌طور اجمالى مىداند روز جمعه يا نماز ظهر و يا نماز جمعه بر او واجب است ، ولى با اينكه مىتواند تحصيل علم نمايد ، به دنبال آن نمىرود ، بلكه احتياط كرده و هر دو نماز را به‌جا مىآورد ؛ در اينجا برخى اعتقاد دارند كه رعايت احتياط ، حسن است و برخى در آن اشكال كرده‌اند كه اين احتياط ، مخلّ به قصد وجه و يا قصد تمييز است كه در عبادات لازم مىباشد و برخى اين احتياط را مستلزم استهزاى مولا دانسته‌اند ، البته به اين اشكال‌ها پاسخ داده شده است . درباره ترتب ثواب بر احتياط در تعبديات ، برخى مانند مرحوم « آخوند خراسانى » معتقد به ترتب ثواب بر احتياط هستند ، و برخى به آن اشكال كرده‌اند كه ترتب ثواب ، بر امتثال اوامر مولوى است ، اما اوامر احتياطى در زمره اوامر ارشادى است و ازاين‌رو بر امتثال آنها ثوابى مترتب نيست . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص ( 405 - 399 ) .